Etnisch diverse Joodse gemeenschappen in Israël: een culturele gids

De eerste keer dat ik een Marokkaans-Joodse sjoel binnenliep in Jeruzalem, besefte ik hoe eenzijdig mijn beeld van Israël was geweest.

Ik had altijd gedacht in termen van "Joden" als één groep. Maar die shabbatochtend, tussen het gezang in het Arabisch-geïnspireerde Hebreeuws en de geur van citroenbloesem uit de keuken naast de sjoel, werd me duidelijk: Israël is een mozaïk van Joodse gemeenschappen die elk hun eigen verhaal meenemen. En dat maakt het land zo bijzonder om te ontdekken.

Waarom Israël geen éénhoofdige Joodse samenleving is

Door eeuwen van verstrooiing — wat de Diaspora heet — zijn er heel verschillende Joodse gemeenschappen ontstaan.

Niet alleen in religie, maar ook in taal, keuken, muziek en gewoonten. Toen vanaf de negentiende eeuw steeds meer Joden terugkeerden naar het land dat nu Israël heet, brachten ze die diversiteit mee. Tegenwoordig woont er een mix van Ashkenazische, Sefardische, Mizrachi, Ethiopische en nog veel meer Joodse gemeenschappen in het land.

En die diversiteit is voelbaar — op de markt, in de wijken, tijdens feesten. Wat me opvalt als reisspecialist is hoe weinig Nederlanders hiervan weten.

De meeste mensen denken aan Israël en zien één beeld. Maar als je een week in Tel Aviv zit en daarna een week in Jeruzalem, heb je eigenlijk al twee werelden gezien.

En dan hebben we het nog niet eens over het noorden of de Negev.

Ashkenazische Joden: de Europese wortels

De Ashkenazische Joden komen oorspronkelijk uit Centraal- en Oost-Europa. Denk aan Polen, Litouwen, Hongarije, Duitsland.

Hun historische taal is Jiddisch, en hun religieuze tradities zijn gevormd in de sjoelen van Warschau, Vilnius en Amsterdam. Veel van de vroege pioniers die in de twintigste eeuw naar Palestina kwamen, waren Ashkenazisch. Zij legden de basis voor veel van de instellingen die je nu in Israël ziet — van de universiteiten tot het openbaar vervoer. In Tel Aviv voel je die invloed stadig.

De stad heb een Europese uitstraling, met witte modernistische gebouwen, koffietenten waar je urenlang kunt zitten, en een zekere nuchterheid die herkenbaar is voor Nederlanders. De trein van Tel Aviv naar Jeruzalem — die trouw sneller en comfortabeler is dan de bus, als je mij vraagt — brengt je in een paar minuten van die kosmopolitse sfeer naar een heel andere wereld.

Sefardische en Mizrachi Joden: het Arabische Jodendom

Dit is de groep die vaak over het hoofd wordt gezien, terwijl het in absolute aantallen de grootste Joodse gemeenschap in Israël is. Sefardische Joden komen oorspronkelijk uit Spanje en Portugal — vandaar de naam — maar na de verdrijving in 1492 verspreidden ze zich over het Ottomaanse Rijk.

Mizrachi Joden komen uit het Midden-Oosten en Noord-Afrika: Irak, Jemen, Marokko, Iran, Syrië, Libië. Hun cultuur is doordrenkt van de Arabische wereld. De muziek gebruikt oud en darbuka, de keuken is rijk aan knoflook, komijn en verse kruiden, en de manier van praten — luid, warm, met veel handgebaren — voelt voor Nederlanders soms onwennig aan.

Maar het is precies die warmte die je in wijken als Mahane Yehuda in Jeruzalem of de markten van Haifa tegenkomt.

Eerlijk gezegd vind ik dat de Sefardische en Mizrachi invloed het dagelijks leven in Israël het meest bepaalt. De foodcourts, de shabbatmaaltijden, de manier waarop families samenkomen — daar zie je hun stempel. Als je een individuele rondreis maakt in plaats van een groepsreizen, heb je meer kans om de verschillen tussen Sefardische en Asjkenazische tradities echt te ervaren. Je kunt bijvoorbeeld op vrijdagochtend meedoen met een Mizrachi shabbatochtend in Kiryat Gat, of op zondag de Ethiopische Joodse gemeenschap in Netanya bezoeken.

Ethiopische Joden: Beta Israël

De Ethiopische Joodse gemeenschap, ook wel Beta Israël genoemd, heeft een van de meest indrukwekkende verhalen.

Generaties lang leven ze in het hoogland van Ethiopië, zonder contact met de rest van de Joodse wereld, terwijl ze trouw hun eigen vorm van het jodendom bleven beoefenen. In de jaren tachtig en negentig zijn tienduizenden Ethiopische Joden naar Israël gebracht via spectaculaire operaties — Operation Moses en Operation Solomon. Hun integratie is niet altijd makkelijk geweest.

Ze kwamen van een rurale, traditionele samenleving naar een modern land, en dat ging met moeilijkheden gepaard. Maar vandaag zie je hun culturele bijdrage overal: in de kleurrijke kleding tijdens feesten, in de unieke gebeden die afwijken van de Ashkenazische traditie, en in restaurants waar je injeera eet met zigeunersaus — ja, echt, en het is heerlijk.

Bezoek hun gemeenschap in Kiryat Malachi of Be'er Sheva, en ga het Sefardisch jodendom in Israël ontdekken; je ziet een Joodse identiteit die er compleet anders uitziet dan wat je in Amsterdam of New York zou verwachten.

Dat is precies wat Israël zo fascinerend maakt.

Jemenitische Joden: oudste gemeenschap ter wereld?

De Jemenitische Joden claimen een van de oudste ononderbroken Joodse aanwezigheden in het Midden-Oosten. Ze woonden eeuwenlang in Jemen, vaak onder moeilijke omstandigheden, en zijn in de jaren vijftig naar Israël gekomen. Hun tradities zijn bijzonder behouden gebleven.

De manier waarop ze de Torah lezen klinkt anders dan wat je in een Europese sjoel zou horen — er zit een melodie in die doet denken aan de woestijn.

In wijken als Nahlaot in Jeruzalem, een van de oudste buitenwijken, voel je nog steeds die Jemenitische invloed. De huizen zijn klein en dicht op elkaar gebouwd, met binnentuinen waar ouders kinderen laten spelen en buurvrouwen thee delen. Het is een levensstijl die verdwijnt in de grote steden, maar hier ademt het nog.

Religieuze diversiteit binnen de etnische groepen

En dan hebben we het nog niet eens over religie. Want binnen elke etnische groep zit weer een spectrum: van ultra-orthodox (charedisch) tot modern-orthodox, conservatief, en volledig seculier. Ja, seculier.

Een flink deel van de Israëli's beschouwt zichzelf als Joods van afstamming, niet van geloof.

Ze eten shabbatmaaltijd met hun familie, maar gaan daarna naar een bar in Florentin, de hippe wijk van Tel Aviv. Dat spectrum is uniek. In Nederland associëer je jodendom met de sjoel en de kippa.

In Israël zie je een Joodse man op een scooter zonder hoofddeksel, en een andere die met een lange bart en een zwarte hoed door Jaffa loopt. Beide zijn even Joods. Dat verwarrende, maar ook bevrijdende aan die diversiteit is iets wat je allemaal moet meemaken.

Praktisch: hoe ontdek je deze gemeenschappen tijdens je reis?

De beste reistijd voor een bezoek aan Israël is maart tot mei of oktober tot november — het weer is aangenaam en de drukte is draaglijk. Vanaf Schiphol, Düsseldorf of Brussel vind je goede vluchten naar Tel Aviv, vaak met een tussenstop. El Al en Israir Airlines vliegen regelmatig, en KLM heeft goede verbindingen via hun hub.

Mijn advies: begin in Tel Aviv, waar je de seculiere, Ashkenazische en internationale kant ziet.

Ga dan naar Jeruzalem voor de religieuze en Mizrachi-dominante cultuur. Neem de trein, niet de bus — die is sneller en comfortabeler, zoals ik al zei.

En als je tijd hebt, rijd naar het noorden, naar Haifa of Safed, waar je kleine gemeenschappen vindt die je nergens anders ter wereld aantreft. Een bezoek aan de Klaagmuur — de Kotel — is natuurlijk onmisbaar. Draag respectvolle kleding, en mannen doen een kippa op.

Maar ga daarna ook naar de kleinere sjoelen in de oude stad.

Daar zie je de echte diversiteit: een Ethiopische minjan in één hoek, een Jemenitische in de andere, en een groep Russischtalige Joden die net uit de synagoge komen. Israël is geen eenvoudig land. Het is complex, soms verwarrend, altijd levendig. Maar juist die etnische en culturele diversiteit maakt het tot een van de meerzijdige bestemmingen die ik ken. En als je het met eigen ogen ziet — niet via het nieuws, maar op de markt, in de sjoel, aan tafel — begrijp je waarom dit land, ondanks alles, zo bijzonder is.