De eerste keer dat ik een Sefardische dienst bijwoonde in Jeruzalem, bleef ik staan van de muziek. Niet de melodieën die je kent uit een typische Nederlandse synagoge, maar iets warmer, ritmischer — bijna Arabisch van klank, maar met Hebreeuwse gebeden eroverheen. Dat moment zat.
▶Inhoudsopgave
Het voelde alsof je een deur opent die je niet wist dat er was.
Sefardisch Jodendom is een van de meest levendige, maar ook een van de minst begrepen tradities in Israël. Veel Nederlanders associëren het Joodse leven in Israël met de Klaagmuur, de kippa, de sjoel — en denken dan vooral aan de Ashkenazische traditie, die uit Midden- en Oost-Europa komt. Maar meer dan de helft van de Israëlische Joden heeft Sefardische of Mizrahische roots. Dat is een cijfer dat verbaast.
Waarom Sefardisch Jodendom anders voelt
De Sefardische Joden zijn afkomstig uit Spanje en Portugal, waar ze tot 1492 een bloeiend leven leidden. Na de verdrijving verspreidden ze zich over Noord-Afrika, Turkije, Griekenland en het Midden-Oosten.
Ze namen de smaken, de muziek en de gewoonten van die landen mee — en smolten die samen met hun eigen traditie. Dat merk je overal. In de keuken, natuurlijk — denk aan couscous, shakshuka, maar ook aan de manier waarop Sefardische families het Seder-feest vieren.
Maar ook in de liturgie. De gebeden klinken anders, de melodieën zijn complexer, en de sfeer in een Sefardische synagoge is vaak minder stijf.
Mensen praten meer, zingen harder, en de dienst voelt soms meer als een gemeenschapsbijeenkomst dan als een formeel ritueel. Wat me altijt opvalt is hoe sterk het gevoel van identiteit is binnen deze gemeenschap. Niet in een gesloten of afwerende manier, maar eerder als een trots: wij zijn hier, wij zijn altijd hier geweest, en wij hebben onze cultuur behouden ondanks alles.
Jeruzalem: waar het allemaal samenkomt
Als je Sefardisch Jodendom wilt begrijpen, begin dan in Jeruzalem. Niet bij de Klaagmuur — daar kom je voldoende — maar in de straten eromheen.
In de buurt van de Machane Yehuda-markt, de Shuk, vind je kleine synagogen waar Sefardische gemeenschappen al generaties lang bidden.
De Synagoge van de Levieten, Sha'arei Tzion, dateert uit de 17e eeuw en is een van de oudste Sefardische gebedshuizen in de stad. Het is geen toeristische attractie, maar een levende plek. Als je op een sabbatochtend komt, zie je families binnenkomen in hun zondagse kleding, kinderen die rondrennen, oudere mannen die in een hoekje staan te bidden alsof de tijd stil staat.
Jeruzalem heeft ook sterke educatieve instellingen die zich richten op Sefardische geschiedenis en traditie. De Hartman-instituut is daar een voorbeeld van, maar er zijn ook kleinere jesjoewa's en culturele centra die de taal, de muziek en de rituelen levend houden.
Eerlijk gezegd vind ik Jeruzalem de meest intense stad om dit thema te ervaren. De spanning tussen oud en nieuw, tussen religieus en seculier, tussen verschillende Joodse gemeenschappen — die is hier voelbaar op elke straathoek.
Tel Aviv: Sefardisch, maar dan moderner
Tel Aviv is een ander verhaal. De Sefardische gemeenschap hier is jonger, meer gemoderniseerd, en minder gebonden aan de historische gewoonten.
Maar dat betekent niet dat de traditie verdwijnt — ze verandert. In Tel Aviv vind je synagogen als Beit Hillel, die juist aantrekkelijk zijn voor jonge Joden die de verschillen tussen Sefardische en Asjkenazische tradities willen verkennen.
De diensten zijn moderner, er is aandacht voor muziek en gemeenschapsactiviteiten, en de sfeer is toegankelijk. Ook het Sefardische Cultureel Centrum organiseert regelmatig tentoonstellingen, concerten en workshops — een plek waar traditie en hedendaagse cultuur elkaar ontmoeten. Wat ik hier opmerk, is dat veel jonge Sefardische Joden in Tel Aviv hun identiteit bewust opnieuw vaken.
Ze zijn niet langer de 'andere' Joden die zich moeten aanpassen aan de Ashkenazische norm — ze claimen hun eigen verhaal. Dat zie je in de muziek, in de keuken, in de politiek.
Tel Aviv is trouwens ook een geweldige stad om te reizen. De trein van Tel Aviv naar Jeruzalem duurt ongeveer een half uur, is comfortabel en biedt prachtig uitzicht. Veel makkelijker dan de bus, en je komt direct in het hart van de stad.
Ashkelon: traditie aan de kust
Verder naar het zuiden, aan de Middellandse Zee, ligt Ashkelon. De stad heeft een lange geschiedenis als Sefardische gemeenschap — veel van de eerste immigranten uit Marokko en Tunesië vestigden zich hier na 1948.
De gemeenschap in Ashkelon is sterk en hecht. Er wordt nog steeds aandacht besteed aan de Spaanse taal — ja, het Ladino, het oude Spaans dat Sefardische Joden eeuwenlang hebben gesproken. Er worden cursussen gegeven, er zijn literaire initiatieiten, en in sommige gezinnen wordt het nog thuis gesproken.
De synagoge van Ashkelon is een belangrijk cultureel monument, en de gemeenschap heeft een sterke sociale cohesie.
Het is een plek waar traditie niet wordt gepreserveerd als museumstuk, maar als onderdeel van het dagelijks leven.
Oost-Jeruzalem: een complexe realiteit
De situatie in Oost-Jeruzalem verdient aparte aandacht, ook al is het een gevoelig onderwerp.
Na de oorlog van 1948 werden veel Sefardische en Mizrahische gemeenschappen uit Oost-Jeruzalem verdreven. In de decennia daarna is een deel van die gemeenschap teruggekeerd, maar de omstandigheden zijn moeilijk.
Er zijn Sefardische synagogen en culturele centra in Oost-Jeruzalem, en de gemeenschap doet haar best om haar rechten en haar aanwezigheid te behouden. Maar de politieke en sociale realiteit maakt dat uitdagend. Het is een complex verhaal, en ik vind het belangrijk om het niet te vereenvoudigen. Wat me hier raakt, is de vastberadenheid. Ondanks alles blijven mensen trouw aan hun traditie, bouwen ze scholen, houden ze gebeden in stand, en geven ze hun kinderen een identiteit mee die generaties overleeft.
Waarom je dit zou moeten meemaken
Israël is meer dan de Klaagmuur en de Dode Zee. Het is een land van etnisch diverse Joodse gemeenschappen, en de Sefardische traditie is een van de rijkste daarvan.
Als je reist naar Israël — of je nu met een groepsreizendoor El Al of KLM vliegt, of zelf een individuele rondreis plant via een specialist als Israël Vakantie Reizen of Beter Reizen — zorg dan dat je ook de tijd neemt om deze kant van het land te ontdekken. Bezoek een Sefardische synagoge op sabbat. Eet in een Marokkaans restaurant in Jeruzalem.
Praat met mensen in Ashkelon over hun familieverhalen. Luister naar de muziek.
De beste reistijd hiervoor is maart tot mei of oktober tot november — het weer is aangenaam, de drukte is minder, en je hebt de ruimte om echt contact te maken met de lokale gemeenschappen. Want uiteindelijk gaat reizen naar Israël niet alleen om plekken te zien. Het gaat om mensen ontmoeten die je laten zien dat er meer manieren zijn om te leven, te geloven en te verbonden te zijn — dan je ooit had verwacht.