Stel je voor: je loopt door een wijk in Jeruzalem en hoort gezang uit een open raak. Je stapt binnen, en de sfeer is warm, intiem, bijna als een kerkdienst in een klein dorp.
▶Inhoudsopgave
De volgende dag bezoek je een sjoel in Tel Aviv, en het voelt alsof je een cultureel evenement binnenstapt — moderne muziek, gemengde rijen, mensen in casual kleding. Beide zijn synagogen. Beide zijn Joods. En toch lijken ze uit twee verschillende werelden te komen. Dat is precies wat zo fascinerend is aan Israël.
Het land is klein, maar de diversiteit binnen de Joodse gemeenschap is enorm.
En als je één ding moet onthouden uit dit artikel, is het dit: er bestaat niet één Jodendom in Israël. Er bestaan er minstens drie grote stromingen, en ze vertellen elk een ander verhaal over geloof, traditie en de toekomst.
Drie werelden, één volk
De grootste verdeling loopt langs drie lijnen: orthodox, conservatief (ook wel Masorti genoemd) en progressief (liberaal). In Israël zelf is de orthodoxe stroming veruit de sterkste — zowel politiek als cultureel.
Dat merk je overal. Op sabbat rijden er in veel wijken geen auto's, winkels zijn dicht, en het openbaar vervoer stopt bijna volledig.
Dat is geen toeval. Dat is de invloed van de orthodoxe gemeenschap op het dagelijks leven. Maar binnen de orthodoxie zit weer een groot verschil.
Aan de ene kant heb je de modern-orthodoxen — mensen die trouw zijn aan de halacha (de Joodse wetten), maar ook volledig deelnemen aan het moderne leven. Ze dragen een kippa, bidden drie keer per dag, eten koosjer, maar werken ook als arts, ingenier of ondernemer. Ze zien geen tegenstrijdigheid tussen geloof en de wereld om hen heen. Aan de andere kant staan de ultra-orthodoxen, de charedim.
Zij leven in gesloten gemeenten, vaak in aparte wijken zoas Mea Shearim in Jeruzalem.
Mannen studeren vaak fulltime in een jesjiva (een religieuze school), en vrouwen zorgen voor het gezin. Ze dragen zwarte kleding, houden zich strikt aan elk detail van de wet, en zijn vaak terughoudend — of zelfs afwijzend — ten opzichte van de seculiere samenleving.
Wat me altijd opvalt als ik door zo'n wijk loop: de stilte. Alsof de tijd anders loopt.
De conservatieve en liberale stromingen: kleiner, maar hardnekkig
In Israël zijn de conservatieve (Masorti) en progressieve (liberale) gemeenten een minderheid.
Ze tellen samen maar een paar procent van de bevolking. Maar ze zijn er, en ze groeien langzaam.
Vooral in steden als Tel Aviv, Haifa en Beër Sjeva vind je gemeenten die een andere kant van het Jodendom laten zien. In een conservatieve sjoel houd je veel van de traditie, maar er is ruimte voor aanpassing. Vrouwen kunnen lezen uit de Torah, mannen en vrouwen zitten samen, en er wordt gezongen met een band of orgel. Het voelt vertrouwd als je gewend bent tot Nederlandse liberale gemeenten — denk aan Shalom of LJG — maar met een Israëlse nadruk op taal, land en identiteit. Ontdek tijdens je reis ook de etnisch diverse Joodse gemeenschappen die het land zo uniek maken.
De progressieve sjoelen gaan nog verder. Daar vind je volledige gelijkheid tussen mannen en vrouwen, LHBT+-inclusiviteit, en diensten die soms meer lijken op een reflectie- of meditatiebijeenkomst dan op een traditionele gebedsdienst.
Waarom voelt het in Israël anders aan?
Voor veel Israëli's klinken die gemeenten vreemd. Maar voor buitenlandse bezoekers — vooral uit Noord-Amerika of West-Europa — voelen ze als thuiskomst. Het verschil met Nederland is groot.
In Nederland is de liberale stroming dominant. In Israël is de orthodoxie de standaard — en alles daarbuiten wordt gezien als "alternatief".
Dat heeft te maken met politieke macht: orthodoxe partijen spelen al decennia een sleutelrole in coalities, en ze bepalen bijvoorbeeld wie officieel als rabbijn erkend wordt, en wat er wel of niet mag op het gebied van huwelijk en begrafenis.
Eerlijk gezegd vind ik dat een van de meest complexe kanten van Israël. Het land is een democratie, maar het religieuze leven wordt grotendeels bepaald door een orthodoxe minderheid. Voor buitenstaanders is dat moeilijk te begrijpen. Maar als je er eenmaal loopt, het voelt aan alsof geloof en politiek niet gescheiden kunnen worden — en misschien ook niet horen te worden.
Wat betekent dit als bezoeker?
Als je naar Israël reist — of je nu met een groepsreis van Beter Reizen gaat of zelf een individuele rondreis plant via Israël Idoed Reizen — dan kom je vroeg of laat in contact met synagogen waar je het Sefardisch jodendom in Israël kunt ontdekken.
Misschien bezoek je de Klaagmuur op sabbat, of je loopt toevallig binnen in een lokale sjoel. En dan is het goed om te weten: niet elke sjoel is hetzelfde. In een orthodoxe sjoel zitten mannen en vrouwen gescheiden, vaak met een mechitza (een scheidingswand of -hek).
Mannen dragen een kippa — neem er een mee of leent er een aan de ingang. Vrouwen dragen best een rok of lange broek, en dekken hun schouders.
In een conservatieve of liberale sjoel zit iedereen samen, en de kleding is minder strikt.
Maar ook daar geldt: respect. Je bent een gast in iemands gebedshuis. Wat ik zelf altijd doe: ik vraag vooraf. Of aan een lokale, of aan de reisleider, of gewoon aan de man bij de ingang.
Israëli's zijn er gewend dat buitenstaanders nieuwsgierig zijn, en de meeste staan erop om het uit te leggen. Dat maakt het juist leuk.
Een land dat worstelt met zijn eigen identiteit
De sjoelcultuur in Israël is meer dan religie. Door de verschillen tussen Sepharadische en Asjkenazische tradities is het een ware spiegel van het land zelf.
Een land dat worstelt met de vraag: zijn we een Joodse staat, een democratische staat, of allebei?
Die worsteling zie je terug in de sjoelen. In de manier waarop mensen bidden, wie er mag lezen, wie er mag trouwen, en wie er wordt begraven. En misschien is dat precies wat Israël zo bijzonder maakt.
Het is geen eenvoudig land. Het is geen eenvoudig geloof.
Maar als je bereid bent om te kijken voorbij de oppervlakte, dan ontdek je een wereld vol diepte, strijd, schoonheid — en onverwachte momenten van verbinding. Zoals die jongen bij de Machtesj Ramon ooit zei: "Ik ben atheïst, maar ik ervaar God elke dag." In Israël hoef je niet te begrijpen wat dat betekent. Je hoeft het alleen maar te voelen.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen de verschillende Joodse stromingen in Israël?
Israël kent drie hoofdstromingen: orthodox, conservatief (Masorti) en progressief (liberaal). De orthodoxe stroming is het sterkst qua politiek en cultuur, met strikte naleving van de halacha. De conservatieve stroming respecteert traditie, maar biedt ruimte voor aanpassing, zoals het lezen van de Torah door vrouwen en het zingen met muziek. De progressieve stroming is het meest flexibel en interpreteert de Joodse wetten op een moderne manier.
Hoe verschilt het leven in een orthodoxe en een progressieve synagoge in Israël?
Een orthodoxe synagoge in Jeruzalem, zoals Mea Shearim, straalt een sterke traditie uit, met een stille sfeer en strikte kledingvoorschriften. In contrast, een conservatieve synagoge in steden als Tel Aviv biedt een meer moderne ervaring, met muziek, gemengde rijen en vrouwen die deelnemen aan de dienst. Het doel is om een vertrouwde sfeer te creëren die lijkt op liberale gemeenten in Nederland.
Wat is de rol van de orthodoxe gemeenschap in het dagelijks leven in Israël?
De orthodoxe gemeenschap heeft een aanzienlijke invloed op het dagelijks leven in Israël, bijvoorbeeld door sabbatsdagen die leiden tot gesloten winkels en beperkt openbaar vervoer. Dit komt door hun sterke politieke en culturele positie, gebaseerd op hun strikte naleving van de halacha en tradities.
Wat zijn de verschillen tussen modern-orthodoxe en ultra-orthodoxe Joden?
Modern-orthodoxe Joden combineren een trouw aan de halacha met een actief leven in de moderne wereld, waarbij ze vaak een professionele baan hebben. Ultra-orthodoxe Joden, de charedim, leven in gesloten gemeenten en besteden veel tijd aan religieuze studie in een jesjiva, vaak met een strikte afzondering van de seculiere samenleving.
Hoe is het liberale jodendom in Israël verschillend van de orthodoxe stroming?
Het liberale jodendom in Israël legt de nadruk op persoonlijke interpretatie van de Joodse wetten en tradities, en staat open voor moderne perspectieven. In tegenstelling tot de orthodoxe stroming, die zich vast houdt aan traditionele interpretaties en voorschriften, is het liberale jodendom flexibeler en inclusiever in termen van bijvoorbeeld homoseksualiteit en genderrollen.